काठमाडौं – भारतमा पछिल्लो एक महिनामा १७ हजार भन्दा बढी घरपालुवा जनावरहरू लम्पी छाला रोगका कारण मरेका छन् र मर्ने जनावरमा जसमा धेरैजसो गाईहरू छन् । यो घातक भाइरसले गुजरात, राजस्थान र पञ्जाबलगायत देशका ८ राज्यमा गाईवस्तु मारिरहेको छ ।

लम्पी भाइरसका कारण गुजरातमा मात्रै दूधको उत्पादन दैनिक एक लाख लिटरले घटेको छ । भारतमा यसरी संक्रमण फैलिनि नेपालको लागि पनि ठूलो चिन्ताको विषय हुने गर्छ किनकि खुला सिमाका कारण यो नेपालमा सजिलै फैलिन सक्छ ।

लम्पी छाला रोग गाई र भैंसी जस्ता गाईवस्तुहरूमा क्याप्रिपक्स नामक भाइरसबाट लाग्ने रोग हो। यो एक जनावरबाट अर्को जनावरमा धेरै छिटो फैलिन्छ। यो भाइरस बाख्रामा गोटपक्स र भेडामा शिपपक्स जस्ता भाइरल संक्रमणका लागि जिम्मेवार भाइरससँग मिल्दोजुल्दो छ। क्याप्रिपक्स एउटै पक्सभिरिडे भाइरस परिवारबाट आउँछ जसले बिफर र मंकीपक्स जस्ता रोगहरू निम्त्याउँछ।

स्वास्थ्य विशेषज्ञहरूले लम्पीलाई विश्वभरका गाईवस्तुहरूका लागि ठूलो खतराको रूपमा लिइरहेका छन्। यसले गाईलाई थप बिरामी बनाउँछ। तर, भैंसी, घोडा, ऊँट, जिराफ र हरिण पनि बिरामी पर्न सक्छन्। यस भाइरसबाट भैंसीको तुलनामा गाई बढी मर्छन् किनभने भैंसीको प्राकृतिक रोग प्रतिरोधात्मक क्षमता गाईको भन्दा बढी हुन्छ ।

लम्पी एक संक्रामक रोग हो। संयुक्त राष्ट्र खाद्य तथा कृषि सङ्गठन (एफएओ) का अनुसार लम्पी रोग लामखुट्टे, झिंगा, जुम्रा र फ्लीस जस्ता जीवहरूबाट सर्ने बिफर जस्तो रोग हो। विज्ञहरूका अनुसार यो रोग एक ठाउँबाट अर्को ठाउँमा जनावरको आवतजावतबाट पनि सर्छ । यो वर्षामा छिटो फैलिन्छ।

उच्च ज्वरो र शरीरमा गाँठो हुनु यो रोगको सबैभन्दा ठूलो लक्षण हो। रोगी जनावरहरूमा बाँझोपन हुन सक्छ र यसले दूध उत्पादन क्षमता पनि घटाउँछ। संक्रमणपछि लक्षणहरू देखिन ४-७ दिन लाग्छ। यसलाई इन्क्युबेशन अवधि भनिन्छ। सुरुमा गाई वा भैंसीको नाकबाट सिँगान बग्न थाल्छ, आँखाबाट पानी बग्न थाल्छ र मुखबाट र्याल बग्न थाल्छ ।

यसपछि उच्च ज्वरो आउँछ, जुन करिब एक हप्तासम्म रहन सक्छ। त्यसपछि जनावरको शरीरमा १०-५० मिमीका गोलाकार गाँठहरू बाहिर आउँछन्। यससँगै उसको शरीरमा सुन्निने समस्या पनि आउँछ । चपाउन र निल्न समस्या हुन थालेपछि जनावरले खाना खान छोड्छ। यसले दूधको उत्पादन घटाउँछ।

धेरै दुध दिने गाईको शारीरिक र मानसिक शक्ति दुध उत्पादनमा जाँदा कमजोर बन्ने भएकाले ती गाईलाई लम्पी हुने सम्भावना बढी हुन्छ । कहिलेकाहीँ लम्पीबाट पीडित गाईहरूको एक वा दुवै आँखामा गहिरो घाउ हुन्छ, जसले गर्दा उनीहरू अन्धो हुने जोखिममा हुन्छन्। कहिलेकाहीं बिफर घाउ पाचन, श्वासप्रश्वास र शरीरको लगभग सबै आन्तरिक अंगहरूमा हुन्छ।

बाँझोपन र गर्भपतनको समस्या जनावरहरूमा देखिन्छ। जनावर धेरै कमजोर हुन्छ। यी लक्षणहरू ५ हप्तासम्म रहन्छ। उपचार गरिएन भने मृत्यु पनि हुनसक्छ । लम्पी संक्रमित गाईवस्तु निको हुन दुई हप्तादेखि एक महिना लाग्छ। साथै, यो रोगबाट गम्भीर रूपमा संक्रमित गाईवस्तुलाई भाइरसबाट पूर्ण रूपमा निको हुन करिब ६ महिना लाग्छ।

एउटा जनावरबाट अर्को जनावरमा लम्पी भाइरस सर्ने दर ४५% छ, तर मृत्युदर ५ देखि १०% छ। विश्व पशु स्वास्थ्य संगठन (डब्लुओएएच) का अनुसार यस रोगबाट मृत्युदर ५% सम्म छ। एफएओका अनुसार लम्पीबाट हुने मृत्युदर १० प्रतिशतभन्दा कम छ। लम्पी भाइरस जनावरबाट मानिसमा सर्ने जुनोटिक भाइरस होइन त्यसैले यो मानिसमा भने सर्दैन ।

विज्ञहरूका अनुसार लम्पी संक्रमित जनावरको दुधलाई १०० डिग्री सेन्टिग्रेडमा तताउँदा अर्थात् राम्ररी उमालेर त्यसमा पाइने भाइरसहरू नष्ट हुन्छन्। हालसम्म लम्पीबाट सङ्क्रमित जनावरको दूध खाँदा मानिस बिरामी भएको घटना भने देखिएको छैन ।

यसको लागि कुनै विशेष एन्टिभाइरल औषधि उपलब्ध छैन। यसलाई फैलिनबाट रोक्ने एउटै उपाय भनेको सङ्क्रमित गाई र भैंसीलाई कम्तीमा २८ दिनसम्म अलग्गै राख्नु हो । यस अवधिमा तिनीहरूको लक्षणहरूको उपचार गर्नुपर्छ।

शरीरमा रहेका गाँठहरूमा सबैभन्दा बढी ध्यान दिनुपर्छ, किनकि यसले अन्य संक्रमण र निमोनिया निम्त्याउन सक्छ। संक्रमित जनावरहरूको भोक कायम राख्न प्यारासिटामोल जस्ता एन्टि-इन्फ्लेमेटरी पेनकिलरहरू प्रयोग गरिन्छ।

भारतमा, हाल, लम्पी विरुद्ध सुरक्षा गर्न गोटपक्स-भाइरस खोप दिइन्छ। राष्ट्रिय दुग्ध विकास बोर्डले गोटपक्स भ्याक्सिनको २८ लाख डोज गुजरात, राजस्थान र पञ्जाबमा पठाएको छ। केन्द्र सरकारले लम्पी प्रोब्याकइण्ड नामक लम्पीको लागि नयाँ स्वदेशी खोप लन्च गरेको छ। यो भारतीय कृषि अनुसन्धान परिषद् (आइसीएआर) को हिसार र बरेली एकाइद्वारा विकसित गरिएको हो।

भारतमा लम्पी रोगको संक्रमणका कारण ठूलो संख्यामा गाई मरिरहेका छन् । जसका कारण धेरै राज्यमा दूधको उत्पादन घटेको छ । गुजरातमा मात्रै दैनिक १ लाख लिटर दूध उत्पादनमा कमी आएको छ । बाँकी प्रभावित राज्यको दूध उत्पादन पनि १०–१५ प्रतिशतले घटेको छ ।

लम्पी आइपुगेको लगत्तै संयुक्त राष्ट्र संघको निकाय एफओएद्वारा एक मूल्याङ्कन गरिएको थियो। यसका अनुसार लम्पी रोगका कारण भारत र दक्षिण पूर्व एसियामा करिब ११ हजार करोड रुपैयाँ नोक्सान हुन सक्नेछ ।